Chcę chłonąć przez ten kamień to, co dawno minęło, ale jest zaklęte w tej przestrzeni. Czy przykładając dłonie do pierwszej z brzegu kamiennej ściany domu, przeniknie mnie duch jego mieszkańców?
Jerzy Lengauer „Niepoprawnie subiektywny dziennik podróży„
Jednym z regionów w Gruzji zapomnianym przez Boga i ludzi, a przynajmniej turystów, jest Samcche-Dżawachetia.
Większość odwiedzających gruziński kraj kojarzy go z Bordżomi i Wandzią, no może jeszcze twierdzą Rabati w Achalciche, odbudowaną przez Misze S. z naruszeniem wszelkich prawideł archeologicznych.
A szkoda, bo to bardzo ciekawy kawałek Gruzji.
Miejscowi Gruzini twierdzą, że to jest prawdziwa Gruzja i jest w tym dużo racji.
Region ten dawniej zwany Meschetią, a mówimy tu o bardzo odległych czasach, bo 3000 lat p.n.e., kiedy w Egipcie nie myślano nawet o budowie piramid. Zamieszkały był przez wojowniczy lud Meschetów, którzy budowali w całym swym królestwie cyklopowe twierdze z głazów warzących po kilka ton, bez używania żadnej zaprawy (suchy mur). Z resztą metoda takiego budownictwa przetrwała w całej Gruzji do dziś. W późniejszych (właściwie wcześniejszych) czasach ziemie te przechodziły z rąk do rąk, by w IV w. p.n.e. wejść w skład starożytnego gruzińskiego królestwa Kartlii. Ziemie te, były zawsze cenione ze względu na swe walory klimatyczne i obfitość dóbr naturalnych przez wszystkich planujących od Parnawaz I, pierwszego króla Kartlii, po carów Rosji ustanawiających uzdrowiska w Bordżomi czy Abastumani.
Te walory klimatyczne i przyrodnicze przetrwały do dziś. Mamy tu porośnięte górskimi łąkami wulkaniczne wzgórza i skaliste wąwozy, jak choćby przełom rzeki Mtkawri, który w okolicach Wardzi przypomina Wielki Kanion. Cały zespół wygasłych wulkanów w okolicach Akchalkalaki z Didi Abuli wznoszącym się na wysokość 3300m n.p.m. Kraina ta jest usiana licznymi zamkami, warowniami i klasztorami, praktycznie w każdej większej miejscowości mamy jakiś obiekt historyczny czy sakralny. A wszystko to jest jeszcze w dziewiczym stanie, praktycznie nie tknięte ręką czy butem turysty. Czeka na odkrycie. Czeka na Was.
Postanowiłem napisać cykl artykułów o tej części Gruzji, ponieważ żyłem tam i pracowałem ręka w rękę z jej mieszkańcami, przez ponad rok. Sporo zobaczyłem, przeżyłem i poznałem ten region można powiedzieć od podszewki. Moje wrażenia i spostrzeżenia pewnie będą się różniły, od doznań turysty jadącego samochodem czy marszrutką z Achalciche do Wardzi i z powrotem, po to tylko żeby odhaczyć kolejną atrakcję na mapie Gruzji.
Tym bardziej myślę, że warto przekazać garść informacji, o tym pięknym, wciąż jeszcze niedocenianym gruzińskim zakątku, gdzie za każdym zakrętem na górskiej, wyboistej drodze czeka niesamowity widok, a najmniejsza wioska to czasami historia sięgająca czasów egipskich piramid.
I od takiej wsi zaczniemy tę opowieść.
Twierdza Saro – starsza od piramid w Gizie
Saro to prehistoryczna wieś leżąca w gminie Aspindza, powyżej drogi prowadzącej do Wardzi . Chcąc do niej trafić jak i do sąsiedniej Khizabavry, trzeba jadąc drogą E691 do Wardzi zjechać za wsią Nijgori w lewo i serpentynami podnieść się kilkaset metrów na szeroki płaskowyż. Już przy podjeździe widoki na przełom Mtkvari zapieraj dech w piersiach.
W tej wiosce mamy kompleks architektoniczny składający się z cyklopowej fortecy zbudowanej przeszło 3 000 lat p.n.e. Fortecę tworzą masywne bloki kamienne o długości do 2,5 metra, ułożone ściśle na sobie techniką suchego muru rozpowszechnioną na tym terenie w epoce brązu. Pomimo upływu 5 000 lat w zachowanych fragmentach murów obronnych tej cyklopowej konstrukcji wykonanych z ogromnych rozmiarów bloków widać symetrię i precyzje jej budowy. Zwiedzając ten prehistoryczny kompleks dostrzegamy też jego niesamowitą, jak na owe czasy funkcjonalność i możliwości obronne. Jest on zbudowany na planie trójkąta i obejmuje trzy warownie: Dolną Twierdzę, Górną Twierdzę i Nową Twierdzę, nazywaną wieżą. Budowniczy w sposób perfekcyjny wykorzystali strome urwisko od zachodniej strony i celowo rozplanowali położenie poszczególnych warowni. Dolna Twierdza leży na południowo-zachodnim kraju wsi, Środkowa Twierdza jest położona w sąsiedztwie Kościoła Archaniołów, a Górna Twierdza przypominająca wieżę nadzoruje je wszystkie od północy.
W każdej twierdzy, choć obecnie stoją one w ruinie, a ich mury mają niespełna 2,5 do 3 metrów wysokości napotykamy unikalne szczegóły. W Dolnej Twierdzy zachowały się drzwi z masywnym architrawem (belkowaniem) i skrytka, Środkowa Twierdza to pozostałości po licznych pomieszczeniach różnej wielkości o charakterze mieszkalnym. Na terenie warowni prowadzone prace archeologiczne odkryły liczne artefakty z wczesnej i późnej epoki brązu oraz średniowiecza. W okolicy fortyfikacji Saro znaleziono ślady cywilizacji sprzed 2000 lat p.n.e. jak fragmenty ceramiki z kultury Kura-Araxes, z wczesnej epoki brązu, są też groby z początków późnej epoki brązu i okresu hellenistycznego.
Cerkiew w Saro.
Do kompleksu architektonicznego Saro zaliczamy również cerkiew Archaniołów, pochodzący z VII i VIII wieku, a odnowiony w XIX wieku. Mieszkają tutaj mniszki, które pełnią posługę i jednocześnie doglądają zabytku, chętnie udzielają wyczerpujących informacji o tym historycznym miejscu.
Wieś Saro.
Równie ciekawym miejscem o burzliwej historii jest wieś Saro, gdzie podobnie jak w sąsiedniej Khizabavrze, co krok natykamy się na dziwne domy do połowy zakopane w ziemi. Są to domy halowe (darbazi) takie nasze ziemianki, tyle tylko że znacznie większe i przypominajcie bardziej warownie, niż piwniczkę w ziemi. Domostwa te mieściły w sobie izbę mieszkalną i pomieszczenia gospodarskie (oborę ze stodołą). Wszystko to było budowane w celach obronnych przed ewentualnymi wrogami, których na przestrzeni setek lat nie brakowało. Dodatkowo w domach tych były sekretne przejścia i tunele umożliwiające ewakuację rodzin, a także obronę całej wsi. We wnętrzu każdego domostwa był obowiązkowo piec chlebowy (purne), ogrzewający również dom w mroźne dni. Ciekawym rozwiązaniem były sklepienia w kształcie piramidy zbudowane z litych, solidnych belek zdolnych do utrzymania ton ziemi na nich leżącej.
W każdym z nich w części centralnej był otwór zwany erdo, służący jako wentylacja, komin, okno na świat i wyjście ewakuacyjne w przypadku dużych opadów śniegu. Ten system domostw w ziemi sprawdzał się idealnie w mroźne i śnieżne dni, które w tym klimacie nie były rzadkości. Pamiętajmy, że zarówno Saro jak pobliska Khizabavra leżą na wysokości 1500m n.p.m., czyli prawie na wysokość Śnieżki, a klimat Dżawachetii w tym rejonie nie należy do łagodnych. Sam tego doświadczyłem na własnej skórze.
Saro punkt widokowy.
Urwisko Saro na południowo – zachodnim krańcu wsi o wysokości ok. 200 m w formie skalnego kotła oferuje niesamowite widoki na roztaczający się pod naszymi stopami malowniczy wąwóz Mtkvari. W miejscu tym pomiędzy zboczami chcieliśmy z gruzińskimi przyjaciółmi postawić kanadkę – zjazd na linie i wyznaczyć ścianę alpinistyczną, co byłoby super atrakcją tego regionu, ale jak to śpiewał Krzysztof Krawczyk „To co dał nam świat niespodzianie zabrał los…”
Jednak nie patrząc na zrządzenia losu, Saro i jego twierdza to miejsce, które powinien odwiedzić każdy prawdziwy miłośnik Dziewiczej Gruzji.
Ciekawostka
Niewiele osób wie, że we wsi Saro obowiązuje ich wewnętrzny surowy kodeks moralny, jest to tzw. მატჩის კანონი (ЗАКОН СПИЧЕК, PRAWO ZAPAŁKI). We wsi tej mieszka dużo „afganców”, czyli żołnierzy Armii Czerwonej, którzy walczyli w czasie wojny w Afganistanie. Głównie za ich sprawą przyjął się obyczaj karania złoczyńców przez społeczność wsi, poprzez podpalenia. W zależności od wagi przestępstwa jest to np.: spalenie stogu siana czy samochodu lub całego domu, co wiąże się z jednoczesnym wykluczeniem ze społeczności. Podobno jest to jedna z najbezpieczniejszych miejscowości w całej Gruzji. „Dura lex, sed lex” jak głosi rzymska maksyma prawnicza.
Pożaru w Saro nie było od przeszło 20 lat.
(Informacja przekazana mi w tajemnicy na suprze w Khizabavrze,
nie znalazłem w żadnych oficjalnych źródłach).
.
Pozdrawiam i zapraszam na dziewicze gruzińskie szlaki.
Dark Oro.
